از آب و شیر تا انتخاب لیوان و کنار گذاشتن شیشه

شروع غذاهای کمکی، فقط به انتخاب پوره و غذای مناسب محدود نمی‌شود. در این دوره، کودک به‌تدریج باید نوشیدن آب از لیوان را یاد بگیرد و والدین هم بدانند کدام شیرها و نوشیدنی‌ها در هر سن مناسب یا نامناسب‌اند.

در این مقاله، راهنمایی کاربردی درباره شیر، آب، آبمیوه، لیوان آموزشی و نوشیدنی‌های ممنوع برای نوزادان و کودکان خردسال می‌خوانید.

نکته مهم: نیازهای کودک ممکن است با توجه به رشد، وضعیت تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک، بیماری‌ها و حساسیت‌ها متفاوت باشد. در صورت وجود کم‌وزنی، رفلاکس، آلرژی یا بیماری زمینه‌ای، با پزشک یا متخصص تغذیه کودک مشورت کنید.

شیر مادر یا شیرخشک را تا چه سنی ادامه دهیم؟

تا پایان ۱۲ ماهگی، شیر مادر یا شیرخشک مناسب نوزاد همچنان بخش مهمی از تغذیه کودک است.

• اگر کودک شیر مادر می‌خورد، می‌توانید شیردهی را تا هر زمانی که مادر و کودک تمایل دارند ادامه دهید.
• با شروع غذاهای کمکی از حدود ۶ ماهگی، شیرمادر یا شیرخشک همچنان ادامه دارد؛ اما با افزایش حجم و تنوع غذای جامد، معمولاً میزان شیر موردنیاز کودک به‌تدریج کمتر می‌شود.
• وقتی کودک در طول روز چند وعده غذای جامد کافی می‌خورد، ممکن است خودش بعضی وعده‌های شیر را کمتر بخواهد یا حذف کند.

**سازمان جهانی بهداشت ادامه شیردهی را تا ۲ سالگی و حتی بیشتر، در کنار غذای کمکی مناسب، توصیه می‌کند.

 از چند ماهگی به کودک آب بدهیم؟

پس از شروع غذای کمکی، معمولاً از حدود ۶ ماهگی، می‌توانید در کنار وعده‌های غذایی به کودک چند جرعه آب پیشنهاد دهید.

آب را بهتر است با لیوان باز یا لیوان آموزشی مناسب ارائه کنید، نه با شیشه‌ شیر.

 آیا کودک زیر ۶ ماه به آب نیاز دارد؟

• نوزادی که فقط شیر مادر می‌ خورد، معمولاً تا قبل از شروع غذای کمکی به آب نیاز ندارد.
• در هوای گرم، نوزاد ممکن است دفعات بیشتری شیر مادر بخواهد.
• برای نوزادانی که شیرخشک مصرف می‌ کنند، در شرایط خاص مانند گرمای زیاد، ممکن است پزشک مقدار کمی آب جوشیده و خنک‌ شده را توصیه کند؛ اما نباید خودسرانه آب زیادی به نوزاد زیر ۶ ماه بدهید.

بهترین لیوان برای نوزاد چیست؟

از حدود ۶ ماهگی، کودک را به نوشیدن با لیوان عادت دهید . بهترین انتخاب‌ها عبارت‌اند از:

• لیوان باز کوچک
• لیوان دسته‌دار با جریان آزاد مایع
• لیوان آموزشی بدون سوپاپ ضدچکه

لیوان‌های بدون سوپاپ به کودک کمک می‌کنند به‌جای مکیدن، مهارت جرعه‌جرعه نوشیدن را یاد بگیرد. این موضوع برای رشد مهارت‌های دهانی کودک و سلامت دندان‌ها نیز انتخاب بهتری است.

 لیوان باز بهتر است یا لیوان نی‌دار؟

لیوان باز معمولاً انتخاب بسیار خوبی برای تمرین نوشیدن است. لیوان نی‌دار هم می‌تواند در بیرون از خانه یا برای کودکانی که در حال یادگیری هستند مفید باشد؛ اما بهتر است کودک فقط به لیوان‌های مکیدنی یا سرشیشه‌دار وابسته نشود.

اگر کودک آب را می‌ریزد چه کنیم؟

ریختن آب و کثیف شدن اطراف، بخشی طبیعی از فرایند یادگیری است. برای آسان‌تر شدن  این تمرین و جلوگیری از ریخت و پاش این راهکارها را امتحان کنید:

• فقط مقدار کمی آب در لیوان بریزید.
• کودک را در صندلی غذای خود، ثابت بنشانید.
• ابتدا خودتان لیوان را نگه دارید و به تدریج نگهداشتن لیوان را به کودک بسپارید.
• از لیوان های با سایز کوچک و وزن سبک و نشکن استفاده کنید.
• با آرامش و بدون اجبار، هر روز آب خوردن را کنید.

تا چه سنی باید شیشه‌شیر را کنار بگذاریم؟

پس از ۱ سالگی، بهتر است استفاده از شیشه‌شیر برای نوشیدن به‌تدریج محدود و کنار گذاشته شود.

مکیدن طولانی‌مدت شیشه، به‌خصوص اگر حاوی نوشیدنی شیرین باشد، خطر پوسیدگی دندان را بالا می‌برد. مایع از سرشیشه آهسته خارج می‌شود و دندان‌ها مدت بیشتری در تماس با قند قرار می‌گیرند و این باعث بیشتر شدن خطر پوسیدگی دندان کودک میشود.

داخل شیشه یا لیوان آموزشی چه چیزی بریزیم؟

داخل شیشه یا لیوان کودک فقط این موارد مناسب‌اند:

• شیر مادر
• شیرخشک آماده‌شده طبق دستور
• آب

از اضافه کردن مواد زیر به شیشه  شیر یا شیر کودک خودداری کنید:

• شکر
• عسل
• پودر شکلات یا کاکائو
• غلات و سرلاک
• برنج کودک
• بیسکویت یا هر ماده غذایی دیگر

این مواد نه‌تنها ممکن است خطر پوسیدگی دندان را افزایش دهند، بلکه می‌توانند باعث دریافت کالری اضافه و اختلال در تنظیم اشتهای کودک شوند.

شیر گاو را از چند ماهگی می‌توان به کودک داد؟

شیر گاو را می‌توان از حدود ۶ ماهگی در پخت غذا یا مخلوط ‌کردن با غذا استفاده کرد؛ اما نباید تا قبل از ۱۲ ماهگی به‌عنوان نوشیدنی اصلی کودک داده شود.

دلیلش این است که شیر گاو، به‌تنهایی تعادل مناسبی از آهن و دیگر مواد مغذی موردنیاز نوزاد زیر یک سال را ندارد.

پس از ۱ سالگی، شیر پاستوریزه می‌تواند به‌عنوان یکی از نوشیدنی‌های کودک استفاده شود. برای انتخاب نوع شیر و مقدار مناسب آن، به شرایط رشد، اشتها و رژیم غذایی کودک توجه کنید.

آیا شیر کم‌چرب برای کودک مناسب است؟

شیرهای بسیار کم‌چرب معمولاً برای کودکان زیر ۵ سال انتخاب اصلی مناسبی نیستند؛ زیرا انرژی و چربی کافی برای رشد آن‌ها ندارند. البته ممکن است در شرایط خاص، پزشک یا متخصص تغذیه توصیه متفاوتی داشته باشد.

آیا شیر بز یا شیر گوسفند برای نوزاد مناسب است؟

شیر بز و شیر گوسفند نیز تا قبل از ۱ سالگی نباید به‌عنوان نوشیدنی اصلی کودک استفاده شوند؛ چون مانند شیر گاو، آهن و برخی مواد مغذی ضروری را به میزان کافی تأمین نمی‌کنند. بعد از ۱ سالگی، اگر پاستوریزه باشند، می‌توانند در رژیم غذایی کودک قرار بگیرند.

اگر کودک به پروتئین شیر گاو حساسیت دارد، شیر بز لزوماً جایگزین مناسبی نیست؛ زیرا پروتئین آن شباهت زیادی به شیر گاو دارد. انتخاب شیر جایگزین باید با نظر پزشک باشد.

آیا نوشیدنی‌های گیاهی مثل شیر بادام، سویا یا جو دوسر برای کودک مناسب‌اند؟

نوشیدنی‌های گیاهی مانند سویا، جو دوسر و بادام، از حدود ۱ سالگی و در صورت بدون شکر بودن و غنی‌سازی با کلسیم، می‌توانند بخشی از رژیم غذایی کودک باشند.

اما این نوشیدنی‌ها همیشه جایگزین کامل شیر مادر، شیرخشک یا شیر گاو نیستند. به‌ویژه اگر کودک حساسیت، عدم تحمل شیر یا محدودیت غذایی دارد، نوع و مقدار جایگزین شیر باید با نظر پزشک یا مشاور تغذیه تعیین شود.

لعاب برنج برای کودکان مناسب است؟

لعاب برنج برای کودکان زیر ۵ سال توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است میزان آرسنیک آن برای مصرف مداوم کودک زیاد باشد.

این موضوع به معنی ممنوعیت خوردن برنج نیست؛ کودک می‌تواند برنج را به‌عنوان بخشی از غذای متنوع مصرف کند. این توصیه فقط مربوط به استفاده از آب یا لعاب برنج به‌عنوان جایگزین شیر است.

آبمیوه و اسموتی را از چه سنی به کودک بدهیم؟

نوزادان زیر ۱۲ ماه نیازی به آبمیوه و اسموتی ندارند. هرچند آبمیوه حاوی ویتامین C است، اما قند طبیعی و اسیدیته آن می‌تواند خطر پوسیدگی دندان را افزایش دهد.

اگر پس از ۱ سالگی گاهی آبمیوه می‌دهید:

• مقدار آن کم باشد.
• همراه وعده غذایی داده شود، نه بین وعده‌ها.
• از آبمیوه‌های صنعتی شیرین‌شده استفاده نکنید.
• می‌توانید آن را با آبکمی رقیق کنید.

برای کودکان بزرگ‌تر نیز مصرف آبمیوه باید محدود باشد. خوردن خودِ میوه، به‌دلیل داشتن فیبر، انتخاب بهتری نسبت به آبمیوه است.

چه نوشیدنی‌هایی برای نوزاد و کودک خردسال مناسب نیستند؟

نوشیدنی‌های زیر برای نوزادان و کودکان خردسال توصیه نمی‌شوند:

• نوشابه‌های گازدار
• نوشیدنی‌های انرژی‌زا
• شربت‌ها و نوشیدنی‌های شیرین
• آبمیوه‌های صنعتی و نوشیدنی‌های میوه‌ای
• شیرهای طعم‌دار مثل شیرکاکائو، شیرموز و ….
• چای و قهوه
• نوشیدنی‌های گیاهی شیرین‌شده
• نوشیدنی‌های رژیمی یا بدون قند
• نوشیدنی‌های یخی مانند یخ‌دربهشت برای کودکان کم‌سن
• شیر غیرپاستوریزه

چرا نوشیدنی‌های شیرین برای کودک مضرند؟

نوشیدنی‌های شیرین می‌توانند:

• خطر پوسیدگی دندان را افزایش دهند.
• کودک را به طعم شیرین عادت دهند.
• اشتهای کودک برای غذاهای سالم را کم کنند.
• باعث دریافت کالری اضافی شوند.
• و در مورد نوشابه‌های گازدار،میتوانند به مینای دندان آسیب بزنند.

حتی نوشیدنی‌های رژیمی، کم‌شکر یا بدون شکر افزوده نیز انتخاب خوبی برای کودکان خردسال نیستند؛ زیرا ممکن است ذائقه کودک را به شیرینی عادت دهند.

چای و قهوه برای کودک ممنوع است؟

بله، چای و قهوه نوشیدنی مناسبی برای نوزاد و کودک خردسال نیستند.

کافئین موجود در این نوشیدنی‌ها می‌تواند بر خواب و آرامش کودک اثر بگذارد. همچنین چای ممکن است جذب آهن غذا را کاهش دهد. اضافه‌کردن شکر به چای نیز خطر پوسیدگی دندان را بیشتر می‌کند.

جمع‌بندی: بهترین نوشیدنی برای کودک چیست؟

در بیشتر موارد، بهترین انتخاب‌ها برای کودک عبارت‌اند از:

• شیر مادر در کنار غذای کمکی
• شیرخشک مناسب سن کودک تا ۱۲ ماهگی، در صورت نیاز
• آب از حدود ۶ ماهگی و یا همراه شروع غذای کمکی
• شیر پاستوریزه پس از ۱ سالگی، متناسب با نیاز کودک

در کنار انتخاب نوشیدنی، آموزش نوشیدن از لیوان بدون درب از حدود ۶ ماهگی و کنار گذاشتن تدریجی شیشه بعد از ۱ سالگی، قدم مهمی برای استقلال کودک و سلامت دندان‌های اوست.